Kwestionariusz motywacji do leczenia odwykowego „Za i Przeciw” — szkic narzędzia

Kiedy kierowałem oddziałem odwykowym w Branicach, zauważyłem wyraźną różnicę między osobami, które trafiały na leczenie z własnej potrzeby, a tymi, które kierowano tam przymusowo. Ci pierwsi łatwiej angażowali się w terapię, drudzy — często tylko ją „odbywali”. To doświadczenie skłoniło mnie do opracowania narzędzia pozwalającego ocenić zarówno motywację pozytywną, jak i motywację negatywną, czyli czynniki powstrzymujące przed leczeniem.

Motywacje sprzyjające terapii
Na podstawie literatury i praktyki klinicznej wyróżniłem cztery grupy motywów:

1. Dążenie do ustąpienia dolegliwości
   Osoby te oczekują poprawy samopoczucia, ale niekoniecznie zmiany stylu życia.
   („Osoby uzależnione… oczekują od lekarza wyleczenia chorych narządów…”)
2. Oczekiwanie wtórnych korzyści społecznych
   Chodzi o poprawę relacji, uzyskanie wsparcia, zrozumienia.
   („Pacjent poprzez podjęcie leczenia… chce złagodzić swoją sytuację społeczną.”)
3. Dążenie do zrozumienia siebie i mechanizmów uzależnienia
   Najbardziej wartościowa grupa motywów — sprzyja realnej zmianie.
   („Osoby… dążą do zrozumienia przyczyn i mechanizmów uzależnienia.”)
4. Motywy zewnętrzne
   Presja otoczenia, przymus, działania pozorne.
   („Nakłanianie osoby uzależnionej… prowadzi najczęściej do działań pozorowanych.”)

Czynniki utrudniające terapię
Wyróżniłem również dwie grupy czynników antymotywacyjnych:

1. Lęk przed terapią i jej konsekwencjami
   Wynika z nieznajomości metod, obaw o stygmatyzację.
   („Szczególnie istotnym czynnikiem… jest obawa przed otrzymaniem etykietki ‘alkoholika’.”)
2. Zaprzeczanie uzależnieniu
   Brak obrazu własnej choroby, niełączenie objawów z piciem.
   („Osoby te nie łączą objawów… w łańcuch przyczynowo-skutkowy z nadużywaniem alkoholu.”)

Struktura kwestionariusza
Kwestionariusz „Za i Przeciw” pozwala szybko określić:

• rodzaj motywacji,
• natężenie motywów i antymotywów,
• czynniki mogące utrudniać terapię.
  Składa się z dwóch skal (motywacyjnej i antymotywacyjnej) oraz podskal odpowiadających opisanym grupom motywów. Badany ocenia trafność stwierdzeń w czterostopniowej skali.
  Kwestionariusz może być pomocny przy:
• kwalifikacji do terapii,
• planowaniu oddziaływań,
• ocenie postępów.

Więcej informacji, kwestionariusz „Za i Przeciw” oraz wstępne dane psychometryczne znajdują się w publikacji:
R. Cibor, „Motywacja do leczenia odwykowego jako przedmiot opiniodawstwa psychologicznego”, w: J.M. Stanik (red.), Katowice 2011.